{"id":474,"date":"2026-06-07T08:38:01","date_gmt":"2026-06-07T08:38:01","guid":{"rendered":"https:\/\/xronos.info\/?page_id=474"},"modified":"2026-06-07T08:38:01","modified_gmt":"2026-06-07T08:38:01","slug":"qaraxani-v%c9%99-q%c9%99zn%c9%99li","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/xronos.info\/?page_id=474","title":{"rendered":"Qaraxani v\u0259 Q\u0259zn\u0259li"},"content":{"rendered":"\n<!-- Dinamik Reklam Banneri -->\n<div class=\"promo-banner\">\n    <div class=\"promo-content\">\n        <span class=\"promo-badge\">YEN\u0130<\/span>\n        <span>Tarix f\u0259nni \u00fczr\u0259 elektron resurslar toplusu istifad\u0259nizd\u0259dir.<\/span>\n    <\/div>\n    <a href=\"https:\/\/xronos.info\/?page_id=80\" class=\"promo-btn\">\u018ftrafl\u0131 tan\u0131\u015f ol<\/a>\n<\/div>\n\n<div id=\"premium-quiz-container\">\n    <div class=\"quiz-top-bar\">\n        <h2>\u00dcmumi S\u0131naq \u0130mtahan\u0131<\/h2>\n        <div id=\"quiz-scale\" class=\"quiz-scale\"><\/div>\n    <\/div>\n\n    <div id=\"quiz-content\" class=\"quiz-content\">\n        <h3 id=\"question-text\" class=\"question-text\"><\/h3>\n        <div id=\"options-container\" class=\"options-container\"><\/div>\n        <div id=\"explanation-container\" class=\"explanation-container\" style=\"display: none;\"><\/div>\n    <\/div>\n\n    <div id=\"quiz-results\" class=\"quiz-results\" style=\"display: none;\">\n        <h3>\u0130mtahan N\u0259tic\u0259si<\/h3>\n        <div class=\"score-circle\">\n            <span id=\"score-text\">0\/0<\/span>\n        <\/div>\n        <p>Yuxar\u0131dak\u0131 \u015fkaladan suallar\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 klikl\u0259y\u0259r\u0259k d\u00fczg\u00fcn cavablara v\u0259 izahlara baxa bil\u0259rsiniz.<\/p>\n    <\/div>\n\n    <div class=\"quiz-navigation\">\n        <button id=\"btn-prev\" class=\"nav-btn\" onclick=\"prevQuestion()\">\u2190 Geri<\/button>\n        <button id=\"btn-next\" class=\"nav-btn btn-primary\" onclick=\"nextQuestion()\">\u0130r\u0259li \u2192<\/button>\n        <button id=\"btn-finish\" class=\"nav-btn btn-finish\" style=\"display:none;\" onclick=\"finishQuiz()\">N\u0259tic\u0259ni G\u00f6st\u0259r<\/button>\n    <\/div>\n    \n    <div class=\"quiz-footer\">\n        M\u00fc\u0259llif: R\u0259sul Mirz\u0259yev\n    <\/div>\n<\/div>\n\n<style>\n    :root {\n        --primary: #2563eb;\n        --primary-hover: #1d4ed8;\n        --answered: #22c55e;\n        --skipped: #ef4444;\n        --unseen: #e5e7eb;\n        --bg: #ffffff;\n        --text: #1f2937;\n        --border: #e5e7eb;\n    }\n\n    \/* --- Dinamik Banner Stili --- *\/\n    .promo-banner {\n        max-width: 800px;\n        margin: 2rem auto 1rem auto;\n        background: linear-gradient(270deg, #1e3a8a, #4f46e5, #9333ea, #3b82f6);\n        background-size: 300% 300%;\n        animation: gradientBG 8s ease infinite;\n        color: #ffffff;\n        border-radius: 16px;\n        padding: 16px 24px;\n        display: flex;\n        justify-content: space-between;\n        align-items: center;\n        box-shadow: 0 10px 25px rgba(79, 70, 229, 0.25);\n        font-family: 'Segoe UI', system-ui, sans-serif;\n        box-sizing: border-box;\n    }\n\n    @keyframes gradientBG {\n        0% { background-position: 0% 50%; }\n        50% { background-position: 100% 50%; }\n        100% { background-position: 0% 50%; }\n    }\n\n    .promo-content {\n        display: flex;\n        align-items: center;\n        gap: 15px;\n        font-size: 15px;\n        font-weight: 600;\n        line-height: 1.5;\n    }\n\n    .promo-badge {\n        background: #fef08a;\n        color: #b45309;\n        padding: 4px 10px;\n        border-radius: 8px;\n        font-size: 12px;\n        font-weight: 800;\n        text-transform: uppercase;\n        letter-spacing: 0.5px;\n        animation: pulseBadge 2s infinite;\n        white-space: nowrap;\n    }\n\n    @keyframes pulseBadge {\n        0% { transform: scale(1); }\n        50% { transform: scale(1.08); }\n        100% { transform: scale(1); }\n    }\n\n    .promo-btn {\n        background: rgba(255, 255, 255, 0.15);\n        border: 1px solid rgba(255, 255, 255, 0.3);\n        color: #ffffff;\n        padding: 10px 20px;\n        border-radius: 10px;\n        font-weight: 600;\n        font-size: 14px;\n        text-decoration: none;\n        transition: all 0.3s ease;\n        white-space: nowrap;\n    }\n\n    .promo-btn:hover {\n        background: #ffffff;\n        color: #1e3a8a;\n    }\n\n    @media (max-width: 768px) {\n        .promo-banner {\n            flex-direction: column;\n            text-align: center;\n            gap: 15px;\n        }\n        .promo-content {\n            flex-direction: column;\n            gap: 10px;\n        }\n    }\n    \/* --- Banner Stili Sonu --- *\/\n\n    #premium-quiz-container {\n        font-family: 'Segoe UI', system-ui, sans-serif;\n        max-width: 800px;\n        margin: 0 auto 2rem auto; \/* Banner il\u0259 uy\u011funla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn margin d\u0259yi\u015fdirildi *\/\n        background: var(--bg);\n        border-radius: 16px;\n        box-shadow: 0 10px 25px rgba(0,0,0,0.05);\n        border: 1px solid var(--border);\n        overflow: hidden;\n        color: var(--text);\n    }\n\n    .quiz-top-bar {\n        background: #f8fafc;\n        padding: 1.5rem;\n        border-bottom: 1px solid var(--border);\n    }\n\n    .quiz-top-bar h2 {\n        margin: 0 0 1rem 0;\n        font-size: 1.25rem;\n        color: var(--text);\n        text-align: center;\n    }\n\n    .quiz-scale {\n        display: flex;\n        flex-wrap: wrap;\n        gap: 6px;\n        justify-content: center;\n    }\n\n    .scale-btn {\n        width: 32px;\n        height: 32px;\n        border-radius: 6px;\n        border: none;\n        background: var(--unseen);\n        color: #4b5563;\n        font-weight: 600;\n        font-size: 0.85rem;\n        cursor: pointer;\n        transition: all 0.2s;\n    }\n\n    .scale-btn:hover {\n        transform: translateY(-2px);\n    }\n\n    .scale-btn.active {\n        box-shadow: 0 0 0 2px #fff, 0 0 0 4px var(--primary);\n    }\n\n    .scale-btn.viewed { background: var(--skipped); color: white; }\n    .scale-btn.answered { background: var(--answered); color: white; }\n\n    .quiz-content { padding: 2rem; min-height: 300px; }\n    \n    .question-text {\n        font-size: 1.15rem;\n        line-height: 1.6;\n        margin-bottom: 1.5rem;\n        white-space: pre-line;\n    }\n\n    .options-container { display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; }\n\n    .option-label {\n        display: flex;\n        align-items: center;\n        padding: 1rem;\n        border: 2px solid var(--border);\n        border-radius: 8px;\n        cursor: pointer;\n        transition: all 0.2s;\n    }\n\n    .option-label:hover { border-color: var(--primary); background: #eff6ff; }\n    \n    .option-label input { margin-right: 15px; transform: scale(1.2); cursor: pointer; }\n    \n    .option-label.selected {\n        border-color: var(--primary);\n        background: #eff6ff;\n    }\n\n    .option-label.correct {\n        border-color: var(--answered);\n        background: #f0fdf4;\n    }\n\n    .option-label.wrong {\n        border-color: var(--skipped);\n        background: #fef2f2;\n    }\n\n    .explanation-container {\n        margin-top: 1.5rem;\n        padding: 1rem;\n        background: #fef3c7;\n        border-left: 4px solid #f59e0b;\n        border-radius: 4px;\n        font-size: 0.95rem;\n        line-height: 1.5;\n    }\n\n    .quiz-navigation {\n        display: flex;\n        justify-content: space-between;\n        padding: 1.5rem 2rem;\n        border-top: 1px solid var(--border);\n        background: #f8fafc;\n    }\n\n    .nav-btn {\n        padding: 0.75rem 1.5rem;\n        border: none;\n        border-radius: 8px;\n        font-weight: 600;\n        cursor: pointer;\n        transition: 0.2s;\n        background: #e2e8f0;\n        color: #475569;\n    }\n\n    .nav-btn:hover { background: #cbd5e1; }\n    \n    .nav-btn.btn-primary { background: var(--primary); color: white; }\n    .nav-btn.btn-primary:hover { background: var(--primary-hover); }\n    \n    .nav-btn.btn-finish { background: var(--answered); color: white; margin-left: auto; }\n    .nav-btn.btn-finish:hover { background: #16a34a; }\n\n    .quiz-results { text-align: center; padding: 3rem 2rem; }\n    .score-circle {\n        width: 120px; height: 120px;\n        border-radius: 50%; background: #eff6ff;\n        border: 4px solid var(--primary);\n        display: flex; align-items: center; justify-content: center;\n        margin: 1rem auto; font-size: 2rem; font-weight: bold; color: var(--primary);\n    }\n\n    .quiz-footer {\n        text-align: right;\n        padding: 1rem 2rem;\n        font-size: 0.85rem;\n        color: #64748b;\n        font-weight: 600;\n        background: #fff;\n        border-top: 1px solid var(--border);\n    }\n<\/style>\n\n<script>\nconst quizData = [\n    {\n        \"q\": \"1. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin Az\u0259rbaycan v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. X\u0259z\u0259rl\u0259rin Savalan da\u011f\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u0259r\u0259bl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 qazanmas\u0131\\n2. \u018fr\u0259bl\u0259rin C\u0259rmidan da\u011f\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259rzban\u0131 \u0130sf\u0259ndiyar ibn F\u0259rruxzad\u0131 m\u0259\u011flub etm\u0259si\\n3. \u018fr\u0259bl\u0259rin Van g\u00f6l\u00fc yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Hilat \u015f\u0259h\u0259ri \u0259traf\u0131nda x\u0259z\u0259rl\u0259ri m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xarmas\u0131\\n4. \u018fr\u0259b qo\u015funlar\u0131n\u0131n N\u0259hav\u0259nd v\u0259 H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 Sasanil\u0259r\u0259 qalib g\u0259lm\u0259si\\n5. \u018fr\u0259bl\u0259rin q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7atan III B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\",\n        \"options\": [\n            \"A) 4, 2, 5, 1, 3\",\n            \"B) 2, 4, 1, 5, 3\",\n            \"C) 4, 2, 1, 5, 3\",\n            \"D) 2, 4, 5, 1, 3\",\n            \"E) 4, 5, 2, 3, 1\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: N\u0259hav\u0259nd v\u0259 H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri 642-ci ild\u0259; C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 643-c\u00fc ild\u0259; III B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 722-ci ild\u0259; Savalan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 731-ci ild\u0259; Hilat d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc is\u0259 VIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 (Savalandan sonra) ba\u015f vermi\u015fdir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"2. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin idar\u0259\u00e7ilik d\u00f6vrl\u0259ri v\u0259 h\u0259min d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid tarixi faktlar aras\u0131ndak\u0131 uy\u011funlu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\nI. \u0130lk (R\u0259\u015fidi) x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fc (632-661)\\nII. \u018fm\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc (661-750)\\nIII. Abbasil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc (750-1258)\\na. Sasanil\u0259r imperiyas\u0131n\u0131n tamamil\u0259 s\u00fcquta u\u011frad\u0131lmas\u0131\\nb. Xilaf\u0259td\u0259 m\u0259rk\u0259zin \u0259vv\u0259lc\u0259 D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si, sonradan Ba\u011fdada k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si\\nc. \u015eimali Afrikan\u0131n v\u0259 Pireney yar\u0131madas\u0131n\u0131n xeyli hiss\u0259sinin \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si\\nd. Vergil\u0259rin k\u0259skin art\u0131r\u0131lmas\u0131, \u0259hali v\u0259 \u0259mlak\u0131n siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131\\ne. \u018fkilm\u0259y\u0259n torpaqlardan x\u0259rac al\u0131nmas\u0131n\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) I-a, e; II-c, d; III-b\",\n            \"B) I-a; II-c, e; III-b, d\",\n            \"C) I-a, b; II-c, d; III-e\",\n            \"D) I-e; II-a, c; III-b, d\",\n            \"E) I-a, e; II-b, d; III-c\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u0130lk x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Sasanil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti s\u00fcqut etdi (651) v\u0259 X\u0259lif\u0259 \u018fli \u0259kilm\u0259y\u0259n torpaqlardan x\u0259rac\u0131 l\u0259\u011fv etdi (a, e). \u018fm\u0259vil\u0259r \u015eimali Afrika v\u0259 Pireneyi i\u015f\u011fal etdil\u0259r (711), h\u0259m\u00e7inin 725-ci ild\u0259 \u0259hali siyah\u0131ya al\u0131nd\u0131 v\u0259 vergil\u0259r art\u0131r\u0131ld\u0131 (c, d). Abbasil\u0259r is\u0259 paytaxt\u0131 762-ci ild\u0259 D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259n Ba\u011fdada k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcl\u0259r (b).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"3. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) Tarixi prosesl\u0259rin inki\u015faf dinamikas\u0131na \u0259sas\u0259n Dzirav, Kadisiyy\u0259 v\u0259 Ktesifon d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rinin \u00dcMUM\u0130 c\u0259h\u0259ti n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) H\u0259r \u00fc\u00e7 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Bizans v\u0259 Sasanil\u0259rin vahid c\u0259bh\u0259d\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmas\u0131\",\n            \"B) Albaniya h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u0259r\u0259b i\u015f\u011fallar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259si\",\n            \"C) Bu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin q\u0259ti olaraq Sasanil\u0259r imperiyas\u0131n\u0131n m\u0259\u011flubiyy\u0259ti il\u0259 ba\u015fa \u00e7atmas\u0131\",\n            \"D) D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqaz \u0259razisind\u0259 ba\u015f verm\u0259si\",\n            \"E) N\u0259tic\u0259d\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015eimali Az\u0259rbaycana birba\u015fa yolunun a\u00e7\u0131lmas\u0131\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd edilir ki, \\\"Dzirav, Kadisiyy\u0259 v\u0259 Ktesifon \u2013 Sasanil\u0259rin m\u0259\u011flubiyy\u0259til\u0259 ba\u015fa \u00e7atmalar\u0131\\\" il\u0259 ox\u015fard\u0131r. Dzirav d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc (371-ci il) \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 deyil, lakin ox\u015farl\u0131q h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcnd\u0259 Sasanil\u0259rin uduzmas\u0131d\u0131r.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"4. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f vermi\u015f tarixi hadis\u0259l\u0259rin s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rinin pozuldu\u011fu variant\u0131 se\u00e7in:\",\n        \"options\": [\n            \"A) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin I B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (643) x\u0259z\u0259rl\u0259ri m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratmas\u0131. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259b ordusunun \u015fimala do\u011fru ir\u0259lil\u0259y\u0259r\u0259k D\u0259rb\u0259nd ke\u00e7idini tam n\u0259zar\u0259t\u0259 almas\u0131.\",\n            \"B) S\u0259b\u0259b: \u018fm\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259r\u0259b olmayan m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 ayr\u0131-se\u00e7kilik siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fctm\u0259si. N\u0259tic\u0259: Xilaf\u0259td\u0259 naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131 v\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u00fcsyan\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Abbasil\u0259rin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm.\",\n            \"C) S\u0259b\u0259b: X\u0259lif\u0259 Osman\u0131n Az\u0259rbaycana \u0259lav\u0259 qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rm\u0259si. N\u0259tic\u0259: 644-645-ci ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan\u0131n\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 k\u00f6hn\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin b\u0259rpa edilm\u0259si.\",\n            \"D) S\u0259b\u0259b: VIII y\u00fczilliyin 30-cu ill\u0259rind\u0259 xilaf\u0259tin Qafqaz\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik etm\u0259si. N\u0259tic\u0259: B\u00fct\u00fcn Qafqaz\u0131n (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan istisna olmaqla) ayr\u0131ca bir \u0259mirliy\u0259 \u00e7evril\u0259r\u0259k m\u0259rk\u0259zinin D\u0259bild\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si.\",\n            \"E) S\u0259b\u0259b: 732-ci ild\u0259 Puatye d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 franklar\u0131n g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si. N\u0259tic\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n Q\u0259rbi Avropan\u0131n i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259tinin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 643-c\u00fc ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f I B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r qalib g\u0259lm\u0259yib, \u0259ksin\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259r\u0259 m\u0259\u011flub olmu\u015fdular. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar\u0131n \u015fimala y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri u\u011fursuzluqla ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"5. (Eyler-Venn diaqram\u0131) Diaqram \u0259sas\u0131nda Sasanil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti (I) v\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti (II) d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki vergi v\u0259 torpaq sistemin\u0259 aid x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 edin:\\na. Xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq m\u00fclkiyy\u0259tinin (Xostak\/\u0130qta) m\u00f6vcud olmas\u0131\\nb. Can vergisinin yaln\u0131z qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlardan al\u0131nmas\u0131 v\u0259 h\u0259rb\u00e7il\u0259rin vergid\u0259n azad edilm\u0259si (Cizy\u0259)\\nc. H\u0259r iki d\u00f6vl\u0259td\u0259 torpaq vergisinin m\u0259hsulla al\u0131nmas\u0131 (Xaraq\/X\u0259rac)\\nd. Vergini \u00f6d\u0259y\u0259 bilm\u0259y\u0259nl\u0259rin \u00f6vladlar\u0131n\u0131n k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 qula \u00e7evrilm\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin qanunil\u0259\u015fm\u0259si\\ne. \u0130nzibati c\u0259h\u0259td\u0259n vilay\u0259tl\u0259rin \\\"Kustak\\\" adland\u0131r\u0131laraq m\u0259rzban t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunmas\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) I - e; II - b, d; Ortaq - a, c\",\n            \"B) I - a, e; II - b; Ortaq - c, d\",\n            \"C) I - c, e; II - d; Ortaq - a, b\",\n            \"D) I - e; II - b, a; Ortaq - c, d\",\n            \"E) I - a; II - c, d; Ortaq - b, e\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \\\"Kustak\/m\u0259rzban\\\" s\u0131rf Sasanil\u0259r\u0259 aiddir (e). Cizy\u0259nin yaln\u0131z qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlardan al\u0131nmas\u0131 v\u0259 vergini ver\u0259 bilm\u0259y\u0259nl\u0259rin qula \u00e7evrilm\u0259si \u018fr\u0259b xilaf\u0259tin\u0259 aiddir (b, d). \u015e\u0259rti torpaq (xostak v\u0259 iqta) v\u0259 torpaq vergisinin m\u0259hsulla al\u0131nmas\u0131 (xaraq v\u0259 x\u0259rac) h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259tin ortaq c\u0259h\u0259tidir (a, c).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"6. (M\u0259kan\/C\u0259dv\u0259l \u0259sasl\u0131 m\u0259ntiqi sual) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 co\u011frafi-tarixi t\u0259svir\u0259 diqq\u0259t yetirin: \\\"Xilaf\u0259t \u0259razisind\u0259 yeni qurulmu\u015f vilay\u0259tin m\u0259rk\u0259zi \u0259vv\u0259lc\u0259 D\u0259bil \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015firdi. Lakin VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn Qafqaz bir \u0259mirliy\u0259 daxil edildi v\u0259 onun inzibati m\u0259rk\u0259zi bu \u015f\u0259h\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. H\u0259min \u015f\u0259h\u0259r eyni zamanda T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 da\u015f k\u00f6rp\u00fcn\u00fcn in\u015fas\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131rd\u0131.\\\" M\u0259tnd\u0259 b\u0259hs edil\u0259n v\u0259 Xilaf\u0259tin Qafqazdak\u0131 \u0259sas istinadgah\u0131na \u00e7evrilmi\u015f yeni inzibati m\u0259rk\u0259z hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rdir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) D\u0259rb\u0259nd\",\n            \"B) \u015eamax\u0131\",\n            \"C) B\u0259rd\u0259\",\n            \"D) \u018frd\u0259bil\",\n            \"E) Mara\u011fa\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: VIII y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Xilaf\u0259t Qafqaz\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik etdi. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn Qafqaz yeni \u0259mirliy\u0259 \u00e7evrildi v\u0259 m\u0259rk\u0259z D\u0259bild\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. B\u0259rd\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 da\u015f k\u00f6rp\u00fc in\u015fa edilmi\u015fdi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"7. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 bloksxem) Tarixi m\u0259ntiqi z\u0259nciri m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259r\u0259k nida (?) i\u015far\u0259sinin yerin\u0259 \u0259n uy\u011fun variant\u0131 tap\u0131n:\\n1-ci m\u0259rh\u0259l\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259r i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda X\u0259z\u0259rl\u0259rin h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq v\u0259 etnik dayaq yaratmaq ist\u0259yirl\u0259r.\\n2-ci m\u0259rh\u0259l\u0259: Suriya, Kuf\u0259 v\u0259 B\u0259sr\u0259d\u0259n \u0259r\u0259b ail\u0259l\u0259ri D\u0259rb\u0259nd, B\u0259rd\u0259, \u015eamax\u0131 kimi strateji \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr, h\u0259rbi m\u0259sk\u0259nl\u0259r - rabatlar yarad\u0131l\u0131r.\\n3-c\u00fc m\u0259rh\u0259l\u0259: (?)\",\n        \"options\": [\n            \"A) Xilaf\u0259t ordusu Bizans v\u0259 Sasanil\u0259ri Qafqazdan tamamil\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xard\u0131.\",\n            \"B) \u00d6lk\u0259mizd\u0259 \u0130slam dini q\u0259ti olaraq m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndi v\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259r\u0259b ail\u0259l\u0259ri t\u00fcrk \u0259halisi il\u0259 qaynay\u0131b qar\u0131\u015fd\u0131.\",\n            \"C) Cizy\u0259 v\u0259 x\u0259rac vergil\u0259ri l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k x\u00fcsusi h\u0259rbi tiyul torpaqlar\u0131 paylanma\u011fa ba\u015fland\u0131.\",\n            \"D) Az\u0259rbaycanda yerli \u0259hali \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi-siyasi ittifaq ba\u011flad\u0131.\",\n            \"E) K\u0259ndlil\u0259rin \u0259r\u0259b feodallar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 dayand\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 \\\"hami-ilc\u0259\\\" torpaqlar\u0131 m\u00fcsadir\u0259 edildi.\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: K\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tinin \u0259n m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259si \u00f6lk\u0259mizd\u0259 \u0130slam dininin q\u0259ti olaraq m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si v\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259r\u0259b ail\u0259l\u0259rinin sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yerli t\u00fcrk \u0259halisi il\u0259 qaynay\u0131b qar\u0131\u015fmas\u0131 olmu\u015fdur.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"8. (T\u0259hlil v\u0259 T\u0259nqidi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259) \u018ft-T\u0259b\u0259rinin \\\"Tarix \u0259r-rusul v\u0259l-m\u00fcluk\\\" \u0259s\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, Mu\u011fan \u0259halisinin 644-c\u00fc ild\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqavil\u0259d\u0259 qeyd olunurdu: \\\"...g\u0259r\u0259k h\u0259r h\u0259ddi-b\u00fclu\u011fa \u00e7atan bir dinar v\u0259 ya onun d\u0259y\u0259rind\u0259 cizy\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li, m\u00fcs\u0259lmana qar\u015f\u0131 s\u0259mimi olmal\u0131, ona yolunu g\u00f6st\u0259rm\u0259li... Lakin onlar \u00fcz d\u00f6nd\u0259rib \u0259hdi pozsalar, onlara aman olmayacaqd\u0131r.\\\" Bu s\u0259n\u0259din m\u0259zmunundan v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn siyasi \u015f\u0259raitind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lacaq \u018fN DO\u011eRU tarixi q\u0259na\u0259t hans\u0131d\u0131r?\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u018fr\u0259bl\u0259r tabe etdikl\u0259ri \u0259razil\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259halini istisnas\u0131z olaraq \u0130slama ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirdil\u0259r.\",\n            \"B) M\u00fcqavil\u0259nin a\u011f\u0131r \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, Mu\u011fan \u0259halisi X\u0259z\u0259rl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 verm\u0259k \u00f6hd\u0259liyind\u0259n azad edilmi\u015fdi.\",\n            \"C) \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti i\u015f\u011fal etdiyi torpaqlarda hakimiyy\u0259tini iqtisadi v\u0259 psixoloji t\u0259zyiq mexanizml\u0259ri (cizy\u0259 v\u0259 m\u00fctl\u0259q ita\u0259t) vasit\u0259sil\u0259 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.\",\n            \"D) S\u0259n\u0259d\u0259 g\u00f6r\u0259 Mu\u011fan \u0259halisi Xilaf\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmaqla tam m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdi.\",\n            \"E) Bu m\u00fcqavil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycanda vergi toplamaq h\u00fcququ tamamil\u0259 yerli qaz\u0131lara v\u0259 amill\u0259r\u0259 devr edildi.\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: S\u0259n\u0259dd\u0259 \u0259halid\u0259n h\u0259m maddi (cizy\u0259), h\u0259m d\u0259 psixoloji v\u0259 fiziki as\u0131l\u0131l\u0131q (m\u00fcs\u0259lmana s\u0259mimi olmaq, ita\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131qda \\\"aman olmamas\u0131\\\") t\u0259l\u0259b edilirdi. Bu da Xilaf\u0259tin i\u015f\u011fal mexanizmini s\u00fcbut edir. \u018fr\u0259bl\u0259r islama zorla ke\u00e7m\u0259yi (A) \u0259hli-kitaba t\u0259tbiq etmirdil\u0259r.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"9. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tind\u0259 \\\"Divan\\\" v\u0259 \\\"V\u0259qf\\\" torpaq m\u00fclkiyy\u0259ti formalar\u0131n\u0131n \u00dcMUM\u0130 v\u0259 bir-birind\u0259n F\u018fRQL\u018fN\u018fN c\u0259h\u0259tl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 fikir yanl\u0131\u015fd\u0131r?\",\n        \"options\": [\n            \"A) H\u0259r iki torpaq m\u00fclkiyy\u0259ti formas\u0131ndan \u0259ld\u0259 olunan g\u0259lir d\u00f6vl\u0259tin birba\u015fa m\u0259rk\u0259zi x\u0259zin\u0259sin\u0259 daxil olurdu.\",\n            \"B) Divan torpaqlar\u0131 birba\u015fa d\u00f6vl\u0259t\u0259 (x\u0259lif\u0259y\u0259) m\u0259xsus oldu\u011fu halda, v\u0259qf torpaqlar\u0131 dini idar\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259scidl\u0259r\u0259 aid idi.\",\n            \"C) V\u0259qf torpaqlar\u0131 sat\u0131la v\u0259 ya ba\u011f\u0131\u015flana bilm\u0259zdi, yaln\u0131z icar\u0259y\u0259 veril\u0259 bil\u0259rdi.\",\n            \"D) \u0130qta torpaqlar\u0131 \u0259sas\u0259n divan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 verilirdi.\",\n            \"E) H\u0259r iki m\u00fclkiyy\u0259t n\u00f6v\u00fc feodalizm d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn istismar vasit\u0259si idi v\u0259 torpaqlarda k\u0259ndlil\u0259r \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Divan torpaqlar\u0131ndan g\u0259l\u0259n g\u0259lir birba\u015fa d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 daxil olsa da, v\u0259qf torpaqlar\u0131ndan g\u0259l\u0259n g\u0259lir yaln\u0131z dini idar\u0259l\u0259rin, m\u0259scidl\u0259rin, m\u00fcs\u0259lman ruhanil\u0259rinin v\u0259 xeyriyy\u0259 i\u015fl\u0259rinin ehtiyaclar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunurdu, x\u0259zin\u0259y\u0259 getmirdi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"10. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) IX-XI y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 (Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fc v\u0259 sonras\u0131) Az\u0259rbaycan\u0131n sosial-iqtisadi h\u0259yat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 terminl\u0259rin izah\u0131n\u0131 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131n:\\n1. Q\u0259bal\u0259\\n2. Xalis\u0259 (Xass)\\n3. \u00dc\u015fr\\n4. Hami-\u0130lc\u0259\\na. Torpaqdan istifad\u0259 m\u00fcqabilind\u0259 k\u0259ndlil\u0259rd\u0259n al\u0131nan onda bir vergisi.\\nb. K\u0259ndlil\u0259rin \u0259r\u0259b feodallar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259min feodallar\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7mi\u015f torpaqlar.\\nc. X\u0259rac toplamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131-ayr\u0131 n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 veril\u0259n x\u00fcsusi icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.\\nd. Ayr\u0131-ayr\u0131 h\u00f6kmdarlar\u0131n v\u0259 s\u00fclal\u0259l\u0259rin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tind\u0259 olan torpaqlar.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b\",\n            \"B) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d\",\n            \"C) 1-c, 2-a, 3-d, 4-b\",\n            \"D) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a\",\n            \"E) 1-b, 2-c, 3-d, 4-a\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Q\u0259bal\u0259 - x\u0259rac toplamaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131d\u0131r. Xalis\u0259-xass - h\u00f6kmdarlar\u0131n v\u0259 s\u00fclal\u0259l\u0259rin torpaqlar\u0131d\u0131r. \u00dc\u015fr - onda bir vergisidir. Hami-\u0130lc\u0259 - k\u0259ndlil\u0259rin feodallara s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 il\u0259 yaranan torpaq n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"11. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin siyasi tarixin\u0259 aid olan bu m\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin do\u011fru xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. Ba\u011fdad \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 v\u0259 paytaxt\u0131n D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259n bura k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si\\n2. X\u0259lif\u0259 Osman\u0131n Az\u0259rbaycandak\u0131 \u00fcsyan\u0131 yat\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rm\u0259si\\n3. Pireney yar\u0131madas\u0131n\u0131n xeyli hiss\u0259sinin Tariqin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Xilaf\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si\\n4. X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin Bab\u0259kin \u00fcsyan\u0131n\u0131 yat\u0131rmas\u0131\\n5. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n franklar\u0131n ciddi m\u00fcqavim\u0259ti il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015faraq Puatye d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) 2, 3, 5, 1, 4\",\n            \"B) 2, 5, 3, 1, 4\",\n            \"C) 3, 2, 5, 4, 1\",\n            \"D) 2, 3, 1, 5, 4\",\n            \"E) 1, 2, 3, 5, 4\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: X\u0259lif\u0259 Osman\u0131n qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rm\u0259si (644-645). Tariqin Pireneyi i\u015f\u011fal\u0131 (711). Puatye d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc (732). Ba\u011fdad\u0131n paytaxt olmas\u0131 (762). B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu v\u0259 \u00fcsyan\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131 (837).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"12. (X\u0259rit\u0259\/M\u0259kan\/C\u0259dv\u0259l t\u0259hlili) \\\"\u018ft-T\u0259b\u0259rinin \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd olunurdu: \u018fr\u0259bl\u0259r buran\u0131 f\u0259th etdikd\u0259n sonra m\u0259nas\u0131z q\u0131r\u011f\u0131na yol verm\u0259d\u0259n s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. X\u0259lif\u0259nin x\u00fcsusi g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 bu strateji qap\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 duran yerli sakinl\u0259r cizy\u0259 vergisind\u0259n azad olunur, lakin \u0259v\u0259zind\u0259 x\u0259lif\u0259nin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmal\u0131 idil\u0259r. Sonradan burada g\u00fccl\u00fc \u0259r\u0259b qarnizonu yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 minl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman ail\u0259si m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\\\" T\u0259svir edil\u0259n \u015f\u0259h\u0259r-qala hans\u0131d\u0131r?\",\n        \"options\": [\n            \"A) B\u0259rd\u0259\",\n            \"B) D\u0259rb\u0259nd (Bab \u00fcl-\u018fbvab)\",\n            \"C) \u018frd\u0259bil\",\n            \"D) Tiflis\",\n            \"E) \u015eamax\u0131\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: S\u00f6hb\u0259t Bab \u00fcl-\u018fbvab, y\u0259ni \\\"Qap\u0131lar qap\u0131s\u0131\\\" adland\u0131r\u0131lan D\u0259rb\u0259ndd\u0259n gedir. D\u0259rb\u0259nd hakimi \u015e\u0259hriyarla ba\u011flanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, qalan\u0131 qoruyan yerli \u0259hali cizy\u0259d\u0259n azad edilmi\u015f v\u0259 sonradan oraya minl\u0259rl\u0259 \u0259r\u0259b ail\u0259si k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"13. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin idar\u0259\u00e7iliyind\u0259ki struktur iyerarxiyas\u0131n\u0131 B\u00d6Y\u00dcKD\u018fN K\u0130\u00c7\u0130Y\u018f do\u011fru tamamlayaq: Xilaf\u0259t \u2192 1. (?) \u2192 2. (?) \u2192 3. M\u0259nt\u0259q\u0259 \u2192 4. K\u0259nd D\u00fczg\u00fcn variant\u0131 se\u00e7in:\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1. Vilay\u0259t (Kustak) , 2. Mahal\",\n            \"B) 1. \u018fmirlik , 2. Mahal\",\n            \"C) 1. Cani\u015finlik , 2. \u018fyal\u0259t\",\n            \"D) 1. Mahal , 2. \u018fmirlik\",\n            \"E) 1. Dair\u0259 , 2. \u0130qta\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7ilik sistemin\u0259 g\u00f6r\u0259 tabe edil\u0259n \u0259razil\u0259r \u0259mirlikl\u0259r\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc. H\u0259r \u0259mirlik 12 mahala, h\u0259r mahal 12 m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259, h\u0259r m\u0259nt\u0259q\u0259 is\u0259 12 k\u0259nd\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"14. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u00fchakim\u0259l\u0259rd\u0259n hans\u0131 Elmi-Tarixi bax\u0131mdan tamamil\u0259 DO\u011eRUDUR?\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u018fr\u0259bl\u0259rin 653-c\u00fc ild\u0259 II B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259ri a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn Qafqaz\u0131n Xilaf\u0259t\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.\",\n            \"B) X\u0259lif\u0259 \u018flinin islahatlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 k\u0259ndlil\u0259rd\u0259n al\u0131nan torpaq vergisinin m\u0259hsulla y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131 qada\u011fan edildi v\u0259 yaln\u0131z pul il\u0259 y\u0131\u011f\u0131lma\u011fa ba\u015fland\u0131.\",\n            \"C) \u018fm\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin idar\u0259\u00e7iliy\u0259 g\u0259lm\u0259si il\u0259 paytaxt Ba\u011fdad \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc v\u0259 \u0259r\u0259b olmayanlara qar\u015f\u0131 tolerant siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u00fcld\u00fc.\",\n            \"D) VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Xilaf\u0259t q\u00fcdr\u0259tinin zirv\u0259sin\u0259 \u00e7atsa da, Az\u0259rbaycanda v\u0259 Qafqazda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 X\u0259z\u0259rl\u0259rin fasil\u0259siz y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ciddi mane\u0259 t\u00f6r\u0259dirdi.\",\n            \"E) Bab\u0259kin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi X\u00fcrr\u0259mil\u0259r \u00fcsyan\u0131 \u0259r\u0259b ordusunu tamamil\u0259 m\u0259hv etdi v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Xilaf\u0259tin t\u0259rkibind\u0259n d\u0259rhal tam m\u00fcst\u0259qil olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 3,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin \u0259n q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vr\u00fc idi, lakin \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259y\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259r ciddi mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259dirdi. A s\u0259hvdir (II B\u0259l\u0259nc\u0259rd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub olub). B s\u0259hvdir (\u018fli \u0259kilm\u0259y\u0259n torpaqlardan x\u0259rac\u0131 l\u0259\u011fv edib, m\u0259hsulla y\u0131\u011f\u0131m qada\u011fan edilm\u0259yib). C s\u0259hvdir (\u018fm\u0259vil\u0259r D\u0259m\u0259\u015fqi paytaxt edib v\u0259 ayr\u0131-se\u00e7kilik sal\u0131blar). E s\u0259hvdir (\u00dcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131, d\u0259rhal m\u00fcst\u0259qillik g\u0259lm\u0259di).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"15. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) III Va\u00e7aqan v\u0259 Varaz Qriqorun siyasi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259ki ox\u015far c\u0259h\u0259t n\u0259 idi?\",\n        \"options\": [\n            \"A) H\u0259r ikisinin Sasanil\u0259rin Az\u0259rbaycandak\u0131 m\u0259rzbanl\u0131q idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 son qoyaraq yerli h\u00f6kmdar hakimiyy\u0259tini b\u0259rpa etm\u0259si.\",\n            \"B) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi ittifaq yaratmalar\u0131.\",\n            \"C) Hakimiyy\u0259tl\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyan\u0131n Bizansla siyasi \u0259laq\u0259l\u0259rini tamamil\u0259 k\u0259sm\u0259si.\",\n            \"D) \u018fm\u0259vi x\u0259lif\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 maddi v\u0259 h\u0259rbi d\u0259st\u0259k verm\u0259l\u0259ri.\",\n            \"E) 643-c\u00fc il C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin t\u0259r\u0259find\u0259 vuru\u015fmalar\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, III Va\u00e7aqan (Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, 487-d\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k) v\u0259 Varaz Qriqorun (628-ci ild\u0259 Mihranil\u0259r s\u00fclal\u0259sini g\u0259tir\u0259r\u0259k) hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 Albaniyada Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 sona \u00e7atm\u0131\u015f v\u0259 yerli h\u00f6kmdar hakimiyy\u0259ti b\u0259rpa edilmi\u015fdir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"16. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) A\u015fa\u011f\u0131da verilmi\u015f vergi n\u00f6vl\u0259rini onlar\u0131n Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki mahiyy\u0259ti il\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131n:\\n1. X\u0259rac\\n2. Cizy\u0259\\n3. X\u00fcms\\n4. Z\u0259kat\\na. M\u00fcs\u0259lman \u0259halinin da\u015f\u0131nmayan \u0259mlak\u0131n\u0131n 1\/40-i q\u0259d\u0259r al\u0131nan vergi.\\nb. Qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlardan orduda xidm\u0259t etm\u0259dikl\u0259ri m\u00fcqabilind\u0259 pulla al\u0131nan can vergisi.\\nc. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n da\u015f\u0131nan \u0259mlak\u0131n\u0131n be\u015fd\u0259 biri q\u0259d\u0259r al\u0131nan vergi.\\nd. Torpa\u011f\u0131 olanlardan m\u0259hsulla al\u0131nan \u0259sas torpaq vergisi.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1-d, 2-b, 3-c, 4-a\",\n            \"B) 1-b, 2-d, 3-a, 4-c\",\n            \"C) 1-d, 2-b, 3-a, 4-c\",\n            \"D) 1-c, 2-a, 3-d, 4-b\",\n            \"E) 1-a, 2-c, 3-b, 4-d\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: X\u0259rac - torpa\u011f\u0131 olanlardan m\u0259hsulla al\u0131nan \u0259sas vergidir (d). Cizy\u0259 - h\u0259rbi xidm\u0259td\u0259n azad olunma m\u00fcqabilind\u0259 al\u0131nan can vergisidir (b). X\u00fcms - da\u015f\u0131nan \u0259mlak\u0131n 1\/5-i q\u0259d\u0259r al\u0131n\u0131rd\u0131 (c). Z\u0259kat - da\u015f\u0131nmayan \u0259mlak\u0131n 1\/40-i q\u0259d\u0259r al\u0131n\u0131rd\u0131 (a).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"17. (Eyler-Venn diaqram\u0131) \u018fbu B\u0259kr, \u00d6m\u0259r, Osman v\u0259 \u018flinin hakimiyy\u0259ti (\u0130lk x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fc - I) v\u0259 \u018fm\u0259vil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin (II) d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 edin:\\na. Xilaf\u0259tin paytaxt\u0131n\u0131n M\u0259din\u0259 v\u0259 M\u0259kk\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si\\nb. \u018fr\u0259b d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 v\u0259 formala\u015fmas\u0131 prosesinin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131\\nc. \u0130spaniyadak\u0131 Kordova \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni universiteti olan m\u00fcst\u0259qil xilaf\u0259tin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131\\nd. Puatye d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 franklarla toqqu\u015faraq Avropan\u0131n i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259tin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131\\ne. Sasanil\u0259r imperiyas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 Ktesifonun \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si\",\n        \"options\": [\n            \"A) I - a, e; II - c, d; Ortaq - b\",\n            \"B) I - a, b, e; II - d; Ortaq - aid deyil (Kordova 750-d\u0259n sonra Abbasil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u018fm\u0259vi qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131l\u0131b, amma bu \u018fm\u0259vil\u0259rin \u00fcmumi Xilaf\u0259t hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcn\u0259, 661-750-y\u0259 aid deyil)\",\n            \"C) I - a, e; II - d; Ortaq - b\",\n            \"D) I - a, e; II - c; Ortaq - b, d\",\n            \"E) I - b, e; II - d; Ortaq - a\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Ktesifon d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc (637), M\u0259din\u0259\/M\u0259kk\u0259 m\u0259rk\u0259zli idar\u0259\u00e7ilik \u0130lk X\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 (I) aiddir (a, e). Puatye d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc (732) \u018fm\u0259vil\u0259r (661-750) d\u00f6vr\u00fcn\u0259 (II) aiddir (d). H\u0259r ikisi Xilaf\u0259tin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131, \u0130slami f\u0259thl\u0259r prosesind\u0259 i\u015ftirak edib, lakin \u0259r\u0259b d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 v\u0259 ilkin formala\u015fmas\u0131 \u0130lk x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 aiddir, \u018fm\u0259vil\u0259rd\u0259 inki\u015faf edib, ona g\u00f6r\u0259 (b) variantlarda nec\u0259 qoyuldu\u011funa diqq\u0259t ed\u0259k. D\u00fczg\u00fcn cavab m\u0259ntiqin\u0259 \u0259sas\u0259n, \u018fm\u0259vil\u0259r Kordovan\u0131 750-d\u0259n SONRA qurub, y\u0259ni Kordova Xilaf\u0259ti \u018fm\u0259vil\u0259rin \u0259sas xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcn\u0259 (661-750) deyil. Cavab C-dir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"18. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tind\u0259 \u0259sas idar\u0259edicil\u0259rin funksiyalar\u0131na g\u00f6r\u0259 z\u0259nciri m\u00fc\u0259yy\u0259n edin: Vilay\u0259tin m\u00fclki v\u0259 h\u0259rbi i\u015fl\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n \u2192 Vergil\u0259rin y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131na m\u0259sul olan \u2192 M\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 baxan\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u018fmir \u2192 Amil \u2192 Qazi\",\n            \"B) M\u0259rzban \u2192 X\u0259lif\u0259 \u2192 R\u0259is\",\n            \"C) B\u0259yl\u0259rb\u0259yi \u2192 V\u0259zir \u2192 Qazi\",\n            \"D) V\u0259kil \u2192 Amil \u2192 \u018fmir \u00fcl-\u00fcm\u0259ra\",\n            \"E) M\u0259lik \u2192 S\u0259dr-\u0259z\u0259m \u2192 D\u0259ft\u0259rdar\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u018fr\u0259b a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 inzibati idar\u0259etm\u0259 sistemind\u0259: \u018fmir \u2013 m\u00fclki v\u0259 h\u0259rbi i\u015fl\u0259r\u0259 r\u0259hb\u0259rlik edirdi; Amil \u2013 vergil\u0259rin y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131ndan m\u0259sul \u015f\u0259xs idi; Qazi \u2013 m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"19. (T\u0259hlil - M\u0259tn \u0259sasl\u0131) \u0130bn Hi\u015fam\u0131n verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, X\u0259lif\u0259 I M\u00fcaviy\u0259 il\u0259 onun m\u00fc\u015faviri \u0259l-C\u00fcrhumi aras\u0131nda s\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 X\u0259lif\u0259 soru\u015fur: \\\"S\u0259n allah, Az\u0259rbaycan haqq\u0131nda \u0259laq\u0259niz, t\u0259la\u015f\u0131n\u0131z v\u0259 xatir\u0259niz n\u0259dir?\\\" M\u00fc\u015faviri cavab verir: \\\"Ora t\u00fcrk torpa\u011f\u0131d\u0131r. Onlar oraya c\u0259ml\u0259\u015f\u0259r\u0259k bir-biri il\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r\\\". M\u0259nb\u0259y\u0259 v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn reall\u0131qlar\u0131na \u0259sas\u0259n, bu tarixi dialoq hans\u0131 iddiaya K\u018fSK\u0130N S\u00dcBUTDUR?\",\n        \"options\": [\n            \"A) VIII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n yaln\u0131z \u018fr\u0259bistan yar\u0131madas\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u0259r\u0259b soylar\u0131ndan ibar\u0259t olmas\u0131na.\",\n            \"B) Xilaf\u0259t ordular\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259 deyil, iskitl\u0259rl\u0259 toqqu\u015fmas\u0131na.\",\n            \"C) \u018fr\u0259bl\u0259rin g\u0259li\u015fin\u0259 q\u0259d\u0259r v\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n art\u0131q tarixi bir t\u00fcrk yurdu kimi tan\u0131nmas\u0131na v\u0259 q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259.\",\n            \"D) Az\u0259rbaycanda \u0130slamaq\u0259d\u0259rki d\u00f6vrd\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li tayfalar\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131na.\",\n            \"E) Xilaf\u0259tin Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tini yaln\u0131z h\u0259rbi x\u0259rcl\u0259ri azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131na.\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: X\u0259lif\u0259 v\u0259 m\u00fc\u015favirinin dialoqu Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim t\u00fcrk torpa\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259rinin (\u0130bn Hi\u015fam) \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259sdiq etm\u0259sin\u0259 bariz n\u00fcmun\u0259dir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"20. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. \u018fbu Sac Divdad\u0131n X\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259v\u0259kkil t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 hakim (v\u0259zif\u0259y\u0259) t\u0259yin edilm\u0259si v\u0259 ona C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n iqta kimi verilm\u0259si\\n2. Bab\u0259kin x\u0259lif\u0259 M\u00f6t\u0259simin s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 son d\u0259f\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu\\n3. Yusif ibn \u018fbu Sac\u0131n x\u0259lif\u0259nin ona qar\u015f\u0131 g\u00f6nd\u0259rdiyi ordunu m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k \u00f6z ad\u0131na pul k\u0259sdirm\u0259si\\n4. X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259ri m\u0259\u011flub etm\u0259si\",\n        \"options\": [\n            \"A) 4, 2, 1, 3\",\n            \"B) 2, 4, 1, 3\",\n            \"C) 4, 1, 2, 3\",\n            \"D) 1, 4, 2, 3\",\n            \"E) 4, 2, 3, 1\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 830-cu ild\u0259; B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu 837-ci ild\u0259; \u018fbu Sac Divdad\u0131n Az\u0259rbaycana hakim t\u0259yin edilm\u0259si (IX \u0259srin 70-ci ill\u0259rinin sonu, \u018fbu Sac M\u0259daind\u0259 865-d\u0259 vuru\u015fub); Yusif ibn \u018fbu Sac\u0131n x\u0259lif\u0259y\u0259 qalib g\u0259lib pul k\u0259sdirm\u0259si is\u0259 917-ci ild\u0259 olmu\u015fdur.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"21. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda islam dininin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n sosial-m\u0259d\u0259ni prosesl\u0259r\u0259 t\u0259sirin\u0259 dair ORTAQ (\u00fcmumi) n\u0259tic\u0259ni m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u0130slam dini q\u0259bul edildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda b\u00fct\u00fcn \u0259vv\u0259lki memarl\u0131q \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri silin\u0259r\u0259k yaln\u0131z Bizans \u00fcslubu m\u0259nims\u0259nildi.\",\n            \"B) Yeni dinin yay\u0131lmas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk v\u0259 qeyri-t\u00fcrk etnoslar\u0131n\u0131n vahid xalq kimi formala\u015fmas\u0131 v\u0259 \u00fcmumi m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259r \u0259sas\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi.\",\n            \"C) \u0130slam\u0131 q\u0259bul ed\u0259nl\u0259r yaln\u0131z \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisi oldu, k\u00f6\u00e7\u0259ri elatlar is\u0259 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 \u015famanizmi qorudu.\",\n            \"D) \u00d6lk\u0259nin h\u0259r yerind\u0259 eyni vaxtda dinc v\u0259 qan t\u00f6k\u00fclm\u0259d\u0259n \u0130slam tam b\u0259rq\u0259rar oldu.\",\n            \"E) Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n t\u0259siri il\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv olaraq r\u0259smi yaz\u0131\u015fmalardan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131 v\u0259 yaln\u0131z fars dilind\u0259n istifad\u0259 edildi.\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 vur\u011fulan\u0131r ki, \\\"\u0130slam dini t\u00fcrk v\u0259 qeyri-t\u00fcrk etnoslar\u0131n\u0131n vahid xalq kimi formala\u015fmas\u0131 v\u0259 \u00fcmumi m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259r \u0259sas\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min yaratd\u0131\\\".\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"22. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 b\u0259ndl\u0259rin hans\u0131nda \u0259r\u0259bl\u0259rin Az\u0259rbaycanda yeritdiyi siyas\u0259t v\u0259 onun n\u0259tic\u0259si YANLI\u015e verilmi\u015fdir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin Bizans, Sasani sikk\u0259l\u0259rini d\u00f6vriyy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b q\u0259lp pul k\u0259simin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmas\u0131. N\u0259tic\u0259: Maliyy\u0259 sah\u0259sind\u0259 qayda yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 ticar\u0259t asanla\u015fd\u0131.\",\n            \"B) S\u0259b\u0259b: Xristianlar\u0131n \\\"\u0259hli-kitab\\\" hesab edilm\u0259si. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259rin onlar\u0131 zorla \u0130slam\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259m\u0259si v\u0259 cizy\u0259 almaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259si.\",\n            \"C) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259si. N\u0259tic\u0259: \u0130ri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259rin yerl\u0259\u015fdirildiyi rabatlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 yerli \u0259hali hesab\u0131na saxlan\u0131lmas\u0131.\",\n            \"D) S\u0259b\u0259b: Sasanil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin da\u011f\u0131lmas\u0131. N\u0259tic\u0259: VII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 r\u0259smi yaz\u0131\u015fmalarda bird\u0259f\u0259lik yaln\u0131z lat\u0131n dilind\u0259n istifad\u0259y\u0259 ba\u015flanmas\u0131.\",\n            \"E) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259b-x\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259l\u0259rinin VIII \u0259srin sonunda ba\u015fa \u00e7atmas\u0131. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259rin Az\u0259rbaycana k\u00fctl\u0259vi ail\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259si siyas\u0259tinin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 3,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Sasanil\u0259rin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 r\u0259smi yaz\u0131\u015fmalarda lat\u0131n yox, \u0259r\u0259b dilind\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. \u018fr\u0259b dili m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dilin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"23. (M\u0259kan \/ C\u0259dv\u0259l - X\u0259rit\u0259 uy\u011funlu\u011fu) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin idar\u0259\u00e7iliyi zaman\u0131 Az\u0259rbaycanda inzibati b\u00f6lg\u00fc v\u0259 paytaxtlarla ba\u011fl\u0131 uy\u011funlu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\nM\u0259lumat 1: Sasanil\u0259rin sonu v\u0259 Xilaf\u0259tin ilk ill\u0259rind\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan birlikd\u0259 bu ad alt\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi.\\nM\u0259lumat 2: \u018fr\u0259bl\u0259r \u015eimali Qafqaza - X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131na do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu strateji \\\"Qap\u0131lar Qap\u0131s\u0131\\\"n\u0131 g\u00fccl\u00fc qarnizona \u00e7evirmi\u015fdil\u0259r.\\nM\u0259lumat 3: VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 m\u0259rk\u0259z D\u0259bild\u0259n bu Arran \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1 - Adurbadaqan\/Az\u0259rbaycan, 2 - D\u0259rb\u0259nd, 3 - B\u0259rd\u0259\",\n            \"B) 1 - Arran, 2 - \u015eamax\u0131, 3 - G\u0259nc\u0259\",\n            \"C) 1 - Albaniya, 2 - D\u0259bil, 3 - \u018frd\u0259bil\",\n            \"D) 1 - Atropatena, 2 - D\u0259rb\u0259nd, 3 - Tiflis\",\n            \"E) 1 - \u015eirvan, 2 - Mu\u011fan, 3 - T\u0259briz\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 1. Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015fimaldan c\u0259nuba q\u0259d\u0259r tarixi \u0259razi Adurbadaqan (Az\u0259rbaycan) adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. 2. Qap\u0131lar qap\u0131s\u0131 D\u0259rb\u0259nddir. 3. M\u0259rk\u0259zi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u015f\u0259h\u0259r is\u0259 B\u0259rd\u0259 (Arran vilay\u0259tinin ba\u015f \u015f\u0259h\u0259ri) idi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"24. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si - T\u0259nqidi) \u018fr\u0259b Xilaf\u0259ti qo\u015funlar\u0131 il\u0259 dig\u0259r q\u00fcvv\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r bar\u0259d\u0259 qeyd olunanlardan hans\u0131 TAMAM\u0130L\u018f DO\u011eRUDUR?\\n1. 722-ci il III B\u0259l\u0259nc\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r x\u0259z\u0259rl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.\\n2. 731-ci il Savalan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r x\u0259z\u0259rl\u0259ri a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131.\\n3. 829-cu il I H\u0259\u015fdats\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r \u0259r\u0259b ordusunu m\u0259\u011flub etdi.\\n4. 833-c\u00fc il II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r Bab\u0259kin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 parlaq q\u0259l\u0259b\u0259 qazand\u0131lar.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1, 3\",\n            \"B) 2, 4\",\n            \"C) 1, 4\",\n            \"D) 2, 3\",\n            \"E) 1, 2, 3\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 1. 722-ci il III B\u0259l\u0259nc\u0259rd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldi (Do\u011fru). 3. 829 I H\u0259\u015fdats\u0259rd\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r qalib g\u0259ldi (Do\u011fru). Amma 2 s\u0259hvdir: 731 Savalanda X\u0259z\u0259rl\u0259r qalib g\u0259lmi\u015fdi. 4 s\u0259hvdir: 833 II H\u0259m\u0259danda X\u00fcrr\u0259mil\u0259r Bab\u0259kin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 M\u018f\u011eLUB oldular.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"25. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u018fr\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ri v\u0259 feodallar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u011flanan tarixi s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin v\u0259 ya dinc raz\u0131la\u015fmalar\u0131n xronologiyas\u0131n\u0131 tap\u0131n:\\n1. \u018fr\u0259b qo\u015funlar\u0131n\u0131n D\u0259rb\u0259nd hakimi \u015e\u0259hriyarla qan t\u00f6k\u00fclm\u0259d\u0259n m\u00fcqavil\u0259 imzalamas\u0131\\n2. Mu\u011fan \u0259halisinin m\u00fcqavil\u0259 il\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin hakimiyy\u0259tini q\u0259bul etm\u0259si\\n3. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259halisinin (\u0130sf\u0259ndiyar\u0131n m\u0259\u011flubiyy\u0259tind\u0259n sonra) cizy\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259k \u015f\u0259rti il\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flamas\u0131\\n4. \u015eirvan\u015fah I F\u0259rib\u00fcrz\u00fcn S\u0259lcuqlarla (\u018fr\u0259b xilaf\u0259ti il\u0259 deyil, XI \u0259sr) raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 etm\u0259si\",\n        \"options\": [\n            \"A) 3, 1, 2, 4\",\n            \"B) 1, 3, 2, 4\",\n            \"C) 3, 2, 1, 4\",\n            \"D) 2, 3, 1, 4\",\n            \"E) 1, 2, 3, 4\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 643-c\u00fc ild\u0259 C\u0259rmidandan sonra c\u0259nubda \u0130sf\u0259ndiyarla s\u00fclh (3). Yen\u0259 643-c\u00fc ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndd\u0259 \u015e\u0259hriyarla m\u00fcqavil\u0259 (1). Lakin C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc D\u0259rb\u0259nd y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn yolunu a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131, dem\u0259li, \u0259vv\u0259l (3), sonra (1) ba\u015f verib. Daha sonra 644-c\u00fc ild\u0259 Mu\u011fan \u0259l\u0259 ke\u00e7irildi (2). \u018fn sonda 1066-c\u0131 ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n S\u0259lcuqlarla raz\u0131la\u015fmas\u0131 (4). Ard\u0131c\u0131ll\u0131q: 3, 1, 2, 4.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"26. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) Tarixi xronologiyaya \u0259sas\u0259n, 510-cu il (Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fc) v\u0259 705-ci il (\u018fr\u0259b xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fc) \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan \u00dcMUM\u0130 c\u0259h\u0259t n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) Albaniyan\u0131n Bizans imperiyas\u0131n\u0131n tam siyasi as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259si\",\n            \"B) H\u0259r iki ild\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin q\u0259ti olaraq dayand\u0131r\u0131lmas\u0131\",\n            \"C) Albaniyada yerli h\u00f6kmdar hakimiyy\u0259tini \u0259v\u0259z ed\u0259c\u0259k cani\u015finlik sisteminin yarad\u0131lmas\u0131\",\n            \"D) Cizy\u0259 v\u0259 gezt vergil\u0259rinin tamamil\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k x\u0259rac\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131\",\n            \"E) \u00d6lk\u0259nin paytaxt\u0131n\u0131n B\u0259rd\u0259d\u0259n D\u0259bil\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, h\u0259m 510-cu ild\u0259 Sasanil\u0259r, h\u0259m d\u0259 705-ci ild\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r Albaniyada yerli h\u00f6kmdar hakimiyy\u0259tini \u0259v\u0259z ed\u0259c\u0259k cani\u015finlik yaratm\u0131\u015flar.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"27. (Venn diaqram\u0131) Sasanil\u0259r v\u0259 \u018fr\u0259b Xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259tbiq edil\u0259n vergil\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 edin: \\\"G\u0259zit\\\" (I) v\u0259 \\\"Cizy\u0259\\\" (II)\\na. \u018fsas\u0259n torpa\u011fa g\u00f6r\u0259 m\u0259hsulla al\u0131nan vergi n\u00f6v\u00fc olmalar\u0131\\nb. Xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 h\u0259rb\u00e7il\u0259rd\u0259n al\u0131nan vergi olmalar\u0131\\nc. Can vergisi olmalar\u0131\\nd. M\u00fcs\u0259lman \u0259halid\u0259n y\u0131\u011f\u0131lan \u0259mlak vergisi olmalar\u0131\\ne. Yaln\u0131z qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlardan toplanmalar\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) I - a; II - d; Ortaq - c\",\n            \"B) I - aid deyil; II - aid deyil; Ortaq - c\",\n            \"C) I - b; II - d; Ortaq - a\",\n            \"D) I - d; II - b; Ortaq - c\",\n            \"E) I - c; II - b; Ortaq - a\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki G\u0259zit v\u0259 Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki Cizy\u0259 h\u0259r ikisi can vergisi olmu\u015fdur. A, B, D, E b\u0259ndl\u0259rind\u0259ki dig\u0259r variantlar is\u0259 ya x\u0259rac\/xaraqa aiddir, ya da yanl\u0131\u015fd\u0131r. (B b\u0259ndind\u0259 I v\u0259 II \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259rql\u0259ndirici x\u00fcsusiyy\u0259t verilm\u0259yib, yaln\u0131z ortaq x\u00fcsusiyy\u0259t (c) d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"28. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 variantlar\u0131n hans\u0131nda S\u0259b\u0259b-N\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259si POZULMAMI\u015eDIR?\",\n        \"options\": [\n            \"A) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259b qo\u015funlar\u0131n\u0131n C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 qalib g\u0259lm\u0259si. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259rin \u015eimala, Albaniyaya v\u0259 Qafqaza yolunun a\u00e7\u0131lmas\u0131.\",\n            \"B) S\u0259b\u0259b: Bab\u0259kin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131. N\u0259tic\u0259: B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n s\u00fcqut etm\u0259si v\u0259 \u00fcsyan\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131.\",\n            \"C) S\u0259b\u0259b: 643-c\u00fc ild\u0259 D\u0259rb\u0259nd hakimi \u015e\u0259hriyar\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qan t\u00f6k\u00fclm\u0259d\u0259n s\u00fclh ba\u011flamas\u0131. N\u0259tic\u0259: D\u0259rb\u0259ndin m\u00fcst\u0259qil \u0259mirliy\u0259 \u00e7evril\u0259r\u0259k xilaf\u0259td\u0259n ayr\u0131lmas\u0131.\",\n            \"D) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin X\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259si (662). N\u0259tic\u0259: Xilaf\u0259tin paytaxt\u0131n\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si.\",\n            \"E) S\u0259b\u0259b: Sasanil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutu. N\u0259tic\u0259: Albaniyan\u0131n d\u0259rhal \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa ed\u0259r\u0259k \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tini yaratmas\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimala \u2013 Albaniyaya, Qafqaza yolunu a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. B yanl\u0131\u015f\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki X\u00fcrr\u0259mil\u0259r I H\u0259m\u0259danda (830) qalib g\u0259lmi\u015f, II H\u0259m\u0259danda (833) m\u0259\u011flub olmu\u015fdular.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"29. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid olan Beyl\u0259qan \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n tarixinin \u0259n m\u00fch\u00fcm ORTAQ c\u0259h\u0259ti n\u0259 idi?\",\n        \"options\": [\n            \"A) H\u0259r ikisinin Sasanil\u0259rin \u0259n g\u00fccl\u00fc cani\u015finlik m\u0259rk\u0259zi olmas\u0131\",\n            \"B) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f \u00fcsyanlar\u0131n m\u0259rk\u0259zi olmalar\u0131\",\n            \"C) Bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 xilaf\u0259t sikk\u0259l\u0259rinin z\u0259rb edilm\u0259sinin qada\u011fan olunmas\u0131\",\n            \"D) Slavyanlar\u0131n h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 da\u011f\u0131d\u0131laraq tamamil\u0259 m\u0259hv olmalar\u0131\",\n            \"E) IX y\u00fczillikd\u0259 Sacil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin paytaxt\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259ri\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n, Beyl\u0259qan \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 B\u0259zz qalas\u0131 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f \u00fcsyanlar\u0131n m\u0259rk\u0259zi olmu\u015fdur.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"30. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) \u018fr\u0259b Xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (VII-IX y\u00fczillikl\u0259r) t\u0259tbiq olunan torpaq m\u00fclkiyy\u0259ti formalar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259yinat\u0131 aras\u0131ndak\u0131 do\u011fru uy\u011funlu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. M\u00fclk\\n2. \u0130qta\\n3. \u0130cma\\na. Xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n v\u0259 irs\u0259n ke\u00e7m\u0259y\u0259n torpaqlar idi.\\nb. K\u0259ndlil\u0259rin bec\u0259rdiyi torpaqlar idi.\\nc. \u0130rs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u2013 yerli feodallar\u0131n \u015f\u0259xsi torpaqlar\u0131 idi.\\nd. Dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar idi.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1-c, 2-a, 3-b\",\n            \"B) 1-b, 2-c, 3-d\",\n            \"C) 1-a, 2-c, 3-b\",\n            \"D) 1-d, 2-a, 3-c\",\n            \"E) 1-c, 2-d, 3-a\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u00fclk - \u0130rs\u0259n ke\u00e7\u0259n, yerli feodallar\u0131n \u015f\u0259xsi torpaqlar\u0131 idi. \u0130qta - xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n v\u0259 irs\u0259n ke\u00e7m\u0259y\u0259n torpaqlar idi. \u0130cma - k\u0259ndlil\u0259rin bec\u0259rdiyi torpaqlar idi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"31. (T\u0259hlil v\u0259 T\u0259nqidi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259) S\u0259id N\u0259fisinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, edam \u00f6nc\u0259si Bab\u0259k deyirdi: \\\"M\u0259n \u00fcz\u00fcm\u00fc ona g\u00f6r\u0259 qana boyad\u0131m ki, b\u0259d\u0259nimd\u0259n qan ax\u0131b ged\u0259n zaman camaat dem\u0259sin \u00fcz\u00fcm\u00fcn r\u0259ngi qorxudan qa\u00e7\u0131b.\\\" Bu s\u0259n\u0259d\u0259 v\u0259 Bab\u0259kin xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 tarixin\u0259 \u0259saslanaraq a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iddialardan hans\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259 bil\u0259r?\",\n        \"options\": [\n            \"A) Bab\u0259k xilaf\u0259tl\u0259 diplomatik s\u00fclh\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sir d\u00fc\u015fm\u0259yi \u00f6z\u00fc planla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.\",\n            \"B) O, \u00f6l\u00fcm qar\u015f\u0131s\u0131nda bel\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 \u0259yilm\u0259zliyini v\u0259 xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259 m\u0259\u011frur s\u0259rk\u0259rd\u0259 obraz\u0131n\u0131 sonad\u0259k qorumaq irad\u0259sini n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir.\",\n            \"C) Bu aktla Bab\u0259k yaln\u0131z Sasani \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin davam\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.\",\n            \"D) X\u00fcrr\u0259mil\u0259r dini bax\u0131mdan qan\u0131n m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 qoruyucu talisman oldu\u011funa inan\u0131rd\u0131lar.\",\n            \"E) Bu, Bab\u0259kin x\u0259lif\u0259 M\u00f6t\u0259siml\u0259 gizli raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si idi.\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Bab\u0259kin bu s\u00f6zl\u0259ri v\u0259 \u0259m\u0259li onun c\u0259sar\u0259tini, edam edil\u0259rk\u0259n bel\u0259 r\u0259nginin qa\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131, qorxdu\u011funu d\u00fc\u015fm\u0259nin v\u0259 xalq\u0131n g\u00f6rm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z q\u00fcrurunu n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259sini bariz \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"32. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) Bab\u0259k (830-cu il) v\u0259 S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 I \u0130smay\u0131l\u0131n (1503-c\u00fc il) h\u0259rbi-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259ki \u0259n m\u00fch\u00fcm ORTAQ C\u018fH\u018fT n\u0259 hesab olunur?\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin q\u00fcvv\u0259l\u0259rini darmada\u011f\u0131n etm\u0259l\u0259ri\",\n            \"B) H\u0259r ikisinin H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 qalib g\u0259lm\u0259si\",\n            \"C) Sasanil\u0259r imperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259rbi kampaniyalar t\u0259\u015fkil etm\u0259l\u0259ri\",\n            \"D) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 vahid c\u0259bh\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259l\u0259ri\",\n            \"E) Paytaxt\u0131 B\u0259rd\u0259d\u0259n T\u0259briz\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259ri\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 \\\"M\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131\\\" b\u00f6lm\u0259sind\u0259 Bab\u0259k (830-cu il I H\u0259m\u0259dan) v\u0259 I \u0130smay\u0131l\u0131n (1503-c\u00fc il Almabula\u011f\u0131-H\u0259m\u0259dan) H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 qalib g\u0259lm\u0259l\u0259ri x\u00fcsusi ortaq c\u0259h\u0259t kimi vur\u011fulan\u0131r.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"33. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) X\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f vermi\u015f h\u0259rbi toqqu\u015fmalar\u0131n d\u00fczg\u00fcn xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\\n2. X\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131\\n3. II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\\n4. I H\u0259\u015ftads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\",\n        \"options\": [\n            \"A) 2, 4, 1, 3\",\n            \"B) 2, 1, 4, 3\",\n            \"C) 4, 2, 1, 3\",\n            \"D) 2, 4, 3, 1\",\n            \"E) 1, 2, 4, 3\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: X\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 778-ci ild\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r (2). I H\u0259\u015ftads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 829-cu ild\u0259 (4). I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 830-cu ild\u0259 (1). II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc is\u0259 833-c\u00fc ild\u0259 (3) ba\u015f vermi\u015fdir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"34. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 bloksxem) Tarixi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 dair m\u0259ntiqi z\u0259nciri tamamlay\u0131n: *Az\u0259rbaycan\u0131 vahid halda birl\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r \u2192 T\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00fclal\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015flar \u2192 X y\u00fczillikd\u0259 s\u00fcqut etmi\u015fl\u0259r \u2192 (?)* Bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 aittir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) Atab\u0259yl\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r\",\n            \"B) \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyi\",\n            \"C) Saci v\u0259 Salaril\u0259r\",\n            \"D) R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 Qaraqoyunlular\",\n            \"E) Q\u0259zn\u0259lil\u0259r v\u0259 S\u0259lcuqlar\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 birm\u0259nal\u0131 olaraq qeyd edilir ki, Saci v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ortaq x\u00fcsusiyy\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131 vahid halda birl\u0259\u015fdirm\u0259l\u0259ri, t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00fclal\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lmalar\u0131 v\u0259 X y\u00fczillikd\u0259 s\u00fcqut etm\u0259l\u0259ridir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"35. (M\u0259kan \/ C\u0259dv\u0259l sual\u0131) \\\"\u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin idar\u0259\u00e7iliyi zaman\u0131 m\u00fch\u00fcm strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik idi. 643-c\u00fc ild\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r bura h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. M\u0259nas\u0131z q\u0131r\u011f\u0131na yol verm\u0259d\u0259n ba\u011flanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, x\u0259lif\u0259nin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 ke\u00e7idin m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 duran yerli sakinl\u0259r cizy\u0259d\u0259n azad edildi.\\\" M\u0259tnd\u0259 b\u0259hs olunan v\u0259 tarixi ad\u0131 \\\"Qap\u0131lar qap\u0131s\u0131\\\" (Bab \u00fcl-\u018fbvab) olan \u015f\u0259h\u0259r hans\u0131d\u0131r?\",\n        \"options\": [\n            \"A) B\u0259rd\u0259\",\n            \"B) \u015eamax\u0131\",\n            \"C) G\u0259nc\u0259\",\n            \"D) D\u0259rb\u0259nd\",\n            \"E) Tiflis\"\n        ],\n        \"correct\": 3,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u018fr\u0259bl\u0259r 643-c\u00fc ild\u0259 Bab \u00fcl-\u018fbvab (\\\"Qap\u0131lar qap\u0131s\u0131\\\") adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 D\u0259rb\u0259ndin \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. Hakimi \u015e\u0259hriyar qan t\u00f6k\u00fclm\u0259d\u0259n s\u00fclh ba\u011flad\u0131 v\u0259 m\u00fcdafi\u0259d\u0259 duran yerli \u0259hali cizy\u0259d\u0259n azad edildi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"36. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) \u015eirvan\u015fahlar (M\u0259zy\u0259dil\u0259r d\u00f6vr\u00fc) v\u0259 Sacil\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin Xilaf\u0259t sonras\u0131ndak\u0131 tarixind\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm \u00dcMUM\u0130 memarl\u0131q v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 t\u0259dbiri n\u0259 olmu\u015fdur?\",\n        \"options\": [\n            \"A) Tiflis m\u00fcs\u0259lman \u0259mirliyin\u0259 qar\u015f\u0131 yeni qalalar\u0131n in\u015fas\u0131\",\n            \"B) Monqollara qar\u015f\u0131 G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131n\u0131n tikilm\u0259si\",\n            \"C) D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddinin b\u0259rpa edilm\u0259si\",\n            \"D) T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 da\u015f k\u00f6rp\u00fcn\u00fcn sal\u0131nmas\u0131\",\n            \"E) Paytaxt\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u015eamax\u0131da C\u00fcm\u0259 m\u0259scidinin tikilm\u0259si\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 Sacil\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 IX y\u00fczilliyin ikinci yar\u0131s\u0131nda yaranmalar\u0131 v\u0259 D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini b\u0259rpa etm\u0259l\u0259ridir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"37. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 variantlardan hans\u0131nda verilmi\u015f hadis\u0259l\u0259r aras\u0131nda do\u011fru s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259si YODXUR?\",\n        \"options\": [\n            \"A) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin yerli \u0259halini s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmas\u0131 v\u0259 ayr\u0131-se\u00e7kilik. N\u0259tic\u0259: Az\u0259rbaycanda X\u00fcrr\u0259mil\u0259r v\u0259 dig\u0259r azadl\u0131q h\u0259r\u0259katlar\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131.\",\n            \"B) S\u0259b\u0259b: 642-ci ild\u0259 Sasanil\u0259rin, 830-cu ild\u0259 is\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin (I H\u0259m\u0259danda) m\u0259\u011flub olmas\u0131. N\u0259tic\u0259: H\u0259r iki imperiyan\u0131n H\u0259m\u0259dan yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda ba\u015f vermi\u015f d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 eyni h\u0259rbi aqib\u0259ti (m\u0259\u011flubiyy\u0259ti) ya\u015famas\u0131.\",\n            \"C) S\u0259b\u0259b: IX y\u00fczillikd\u0259 Xilaf\u0259tin z\u0259ifl\u0259m\u0259si. N\u0259tic\u0259: Az\u0259rbaycanda \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r kimi m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131.\",\n            \"D) S\u0259b\u0259b: \u015eirvan\u0131n karvan ticar\u0259t yolunun \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si. N\u0259tic\u0259: \u015eimal v\u0259 C\u0259nub \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda vasit\u0259\u00e7i rolunu oynamas\u0131 v\u0259 iqtisadi canlanma.\",\n            \"E) S\u0259b\u0259b: 643-c\u00fc ild\u0259 C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0130sf\u0259ndiyar\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259ri m\u0259\u011flub etm\u0259si. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259rin C\u0259nubi Qafqaza ir\u0259lil\u0259yi\u015finin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n 100 illik dayand\u0131r\u0131lmas\u0131.\"\n        ],\n        \"correct\": 4,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 643-c\u00fc il C\u0259rmidan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r \u0130sf\u0259ndiyar\u0131 m\u0259\u011flub etmi\u015fl\u0259r. M\u0259hz bu d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015eimala (Albaniyaya) yolunu a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131, qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almam\u0131\u015fd\u0131.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"38. (Venn diaqram\u0131) Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fc \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 v\u0259 sonras\u0131nda torpaq m\u00fclkiyy\u0259ti olan \\\"V\u0259qf\\\" (I) v\u0259 Monqol d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259tbiq olunan \\\"\u0130ncu\\\" (II) torpaqlar\u0131n\u0131 m\u00fcqayis\u0259 edin:\\na. Dini idar\u0259l\u0259r\u0259, m\u0259scidl\u0259r\u0259, m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerl\u0259r\u0259 aid torpaqlar idi\\nb. Elxani h\u00f6kmdarlar\u0131na m\u0259xsus torpaqlar idi\\nc. Yaln\u0131z icar\u0259y\u0259 veril\u0259 bil\u0259rdi\\nd. Sat\u0131la v\u0259 ya irs\u0259n veril\u0259 bilm\u0259y\u0259n \u015f\u0259rti xidm\u0259t torpaqlar\u0131 idi\\ne. H\u0259r ikisi d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan m\u00fclkiyy\u0259t formas\u0131 idi\",\n        \"options\": [\n            \"A) I - a, c; II - b; Ortaq - e\",\n            \"B) I - d; II - a, b; Ortaq - e\",\n            \"C) I - a; II - c; Ortaq - d\",\n            \"D) I - c; II - e; Ortaq - a\",\n            \"E) I - a, b; II - c; Ortaq - d\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: V\u0259qf dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus idi (a) v\u0259 ancaq icar\u0259y\u0259 veril\u0259 bil\u0259rdi (c). \u0130ncu is\u0259 Elxani h\u00f6kmdarlar\u0131na m\u0259xsus torpaqlar idi (b). H\u0259r ikisi birba\u015fa divan (d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259si) hesab edilmirdi, biri dini, o biri s\u00fclal\u0259nin \u015f\u0259xsi torpa\u011f\u0131 idi (e).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"39. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan\/ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu s\u00fclal\u0259l\u0259ri uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131n (IX-XI \u0259srl\u0259r C\u0259nubi Qafqaz):\\n1. \u015eirvan\u015fahlar\\n2. D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyi\\n3. Tiflis m\u00fcs\u0259lman \u0259mirliyi (sonrak\u0131 as\u0131l\u0131l\u0131q d\u00f6vr\u00fc yox, ilk yarad\u0131c\u0131 strukturu)\\na. M\u0259zy\u0259dil\u0259r\\nb. Ha\u015fimil\u0259r\\nc. \u015e\u0259ddadil\u0259r\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1-a, 2-b, 3-aid deyil\",\n            \"B) 1-b, 2-a, 3-c\",\n            \"C) 1-c, 2-b, 3-a\",\n            \"D) 1-a, 2-c, 3-b\",\n            \"E) 1-b, 2-c, 3-aid deyil\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259ti M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n Heys\u0259m ibn Xalid t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyind\u0259 is\u0259 \u0259r\u0259b \u0259silli Ha\u015fimil\u0259r s\u00fclal\u0259si h\u00f6kmranl\u0131q etmi\u015fdir.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"40. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q) C\u0259nubi Qafqazda \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 xas olan vergi-sosial iyerarxiyas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n b\u0259ndi tap\u0131n: IX-XI y\u00fczillikl\u0259rd\u0259 torpaqlar\u0131n bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 edib g\u0259liri x\u0259zin\u0259y\u0259 daxil olan torpaq n\u00f6v\u00fc (1) \u2192 H\u0259min torpaqlardan xidm\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259rti veril\u0259n pay (2) \u2192 K\u0259ndlil\u0259rin \u0259r\u0259b feodallar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015f torpaq (3)\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1. Divan, 2. \u0130qta, 3. Hami-\u0130lc\u0259\",\n            \"B) 1. M\u00fclk, 2. Xalis\u0259, 3. \u0130cma\",\n            \"C) 1. Xass, 2. V\u0259qf, 3. Hami-\u0130lc\u0259\",\n            \"D) 1. Divan, 2. M\u00fclk, 3. \u0130qta\",\n            \"E) 1. Xalis\u0259, 2. \u0130qta, 3. V\u0259qf\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Divan d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131 idi. \u0130qta Divan torpaqlar\u0131ndan xidm\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 verilirdi. Hami-\u0130lc\u0259 is\u0259 k\u0259ndlil\u0259rin \u0259r\u0259b feodallar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 onlar\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7mi\u015f torpaqlar idi.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"41. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin siyasi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda yaranm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edin:\\n1. \u015eirvan\u015fah I F\u0259rib\u00fcrz\u00fcn D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyini \u00f6z d\u00f6vl\u0259tin\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259si\\n2. D\u0259rb\u0259nd hakimi Ha\u015fim \u0259s-Sulaminin \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil elan etm\u0259si\\n3. Tiflis m\u00fcs\u0259lman \u0259mirliyinin l\u0259\u011fv edilm\u0259si\\n4. \u015eirvanda M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin (Heys\u0259m ibn Xalidin) m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t qurmas\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) 4, 2, 1, 3\",\n            \"B) 2, 4, 1, 3\",\n            \"C) 4, 1, 2, 3\",\n            \"D) 2, 1, 4, 3\",\n            \"E) 4, 2, 3, 1\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Heys\u0259m ibn Xalidin \u015eirvan\u0131 m\u00fcst\u0259qil elan etm\u0259si 861-ci il. Ha\u015fim \u0259s-Sulaminin D\u0259rb\u0259ndd\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi 869-cu il. \u015eirvan\u015fah I F\u0259rib\u00fcrz\u00fcn D\u0259rb\u0259ndi birl\u0259\u015fdirm\u0259si 1075-ci il. Tiflis m\u00fcs\u0259lman \u0259mirliyinin l\u0259\u011fvi 1122-ci il.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"42. (Ox\u015far x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131) \u015eirvan\u015fahlar, Salaril\u0259r v\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyinin f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259ki ortaq siyasi-h\u0259rbi aspekt n\u0259 idi?\",\n        \"options\": [\n            \"A) Eyni ild\u0259 Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 m\u0259ruz qalaraq s\u00fcqut etm\u0259l\u0259ri\",\n            \"B) Rusiya (Slavyan) q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 h\u0259rbi m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131\",\n            \"C) \u018fr\u0259b Xilaf\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131na maddi d\u0259st\u0259k verm\u0259l\u0259ri\",\n            \"D) S\u0259lcuq sultan\u0131 I To\u011frula m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n tabe olmalar\u0131\",\n            \"E) Yaln\u0131z X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 h\u0259rbi donanma yaradaraq hakimiyy\u0259ti qorumalar\u0131\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 M\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 c\u0259dv\u0259lind\u0259 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 vur\u011fulan\u0131r: \u015eirvan\u015fahlar, Salaril\u0259r v\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyi - Slavyanlarla m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"43. (M\u0259kan \/ X\u0259rit\u0259 - C\u0259dv\u0259l sual\u0131) M\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd edilir: \\\"Bu d\u00f6vl\u0259t IX y\u00fczilliyin ikinci yar\u0131s\u0131nda yaranm\u0131\u015f, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda m\u00f6vcud olmu\u015fdur.\\\" Bu t\u0259svir\u0259 v\u0259 ox\u015farl\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qruplardan hans\u0131 TAMAM\u0130L\u018f eyni xarakteristikaya uy\u011fun g\u0259lir?\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 Sacil\u0259r\",\n            \"B) Saci, Salari, R\u0259vvadi d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri\",\n            \"C) \u015e\u0259ddadil\u0259r v\u0259 Atab\u0259yl\u0259r\",\n            \"D) D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Tiflis \u0259mirlikl\u0259ri\",\n            \"E) Sacil\u0259r v\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u0259mirliyi\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \\\"M\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131\\\" b\u00f6lm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi olaraq qeyd edilir: Saci, Salari v\u0259 R\u0259vvadi d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranmalar\u0131, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"44. (T\u0259hlil v\u0259 T\u0259nqidi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259) Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 verilmi\u015f amill\u0259ri t\u0259hlil edin: \u201cQafqaz \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fan \u0259r\u0259bl\u0259r yerli t\u00fcrk v\u0259 qeyri-t\u00fcrk etnoslar\u0131n\u0131n vahid xalq kimi formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130slam dini vasit\u0259sil\u0259 ortaq m\u0259d\u0259ni z\u0259min yaratd\u0131lar.\u201d (M\u0259nb\u0259 konspekti \u0259sas\u0131nda). Eyni zamanda, Sasanil\u0259r, \u018fr\u0259bl\u0259r v\u0259 sonralar Ruslar \u015eimali Az\u0259rbaycana \u0259hali k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Bu \u00fc\u00e7 f\u0259rqli d\u00f6vr\u00fcn imperiyalar\u0131n\u0131n \u0259hali k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kd\u0259 \u018fSAS (\u00fcmumi) m\u0259qs\u0259di n\u0259 idi?\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u00d6z d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259ki art\u0131q \u0259hali s\u0131xl\u0131\u011f\u0131ndan xilas olmaq\",\n            \"B) Az\u0259rbaycanda yerli \u0259haliy\u0259 iqtisadi azadl\u0131qlar verib onlarla dinc qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fmaq\",\n            \"C) \u00d6zl\u0259rin\u0259 etnik dayaq yaratmaq v\u0259 i\u015f\u011fal olunan \u015fimal \u0259razil\u0259rind\u0259 hakimiyy\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k\",\n            \"D) Yaln\u0131z Bizans imperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 vahid bufer zona yaratmaq\",\n            \"E) K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali vasit\u0259sil\u0259 ticar\u0259t yollar\u0131n\u0131n vergi sistemini l\u0259\u011fv etm\u0259k\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 M\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 kimi vur\u011fulan\u0131r: Sasanil\u0259r, \u0259r\u0259bl\u0259r v\u0259 ruslar \u2013 \u00d6zl\u0259rin\u0259 etnik dayaq yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 \u0259hali k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259ri.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"45. (Eyler-Venn diaqram\u0131) Qaraqoyunlu (XV \u0259sr) (I) v\u0259 S\u0259f\u0259vi (XVI-XVIII \u0259srl\u0259r) (II) d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin idar\u0259etm\u0259 v\u0259 siyasi tarixin\u0259 aid c\u0259h\u0259tl\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 edin:\\na. S\u00fclal\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131 vahid halda birl\u0259\u015fdirm\u0259k prosesini ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmas\u0131 v\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259t olmas\u0131\\nb. \u015eirvan\u015fahlarla m\u00fcbariz\u0259 apararaq onlara qalib g\u0259lm\u0259si\\nc. Feodal monarxiya olub, m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259t ola bilm\u0259m\u0259si\\nd. K\u0259nqa\u015f (G\u0259n\u0259\u015f) adlanan qapal\u0131 m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t orqan\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si\\ne. Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259 aparmas\u0131\",\n        \"options\": [\n            \"A) I - c, d; II - a; Ortaq - b, e\",\n            \"B) I - a; II - c, d; Ortaq - b\",\n            \"C) I - c; II - d, e; Ortaq - a\",\n            \"D) I - d, e; II - a; Ortaq - b, c\",\n            \"E) I - a, e; II - d; Ortaq - c\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Qaraqoyunlular m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259t deyildi (c) v\u0259 onlarda K\u0259nqa\u015f m\u00f6vcud idi (d). S\u0259f\u0259vil\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259t idi v\u0259 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar (a). H\u0259r ikisi \u015eirvan\u015fahlarla m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131b qalib g\u0259lmi\u015f, h\u0259m\u00e7inin Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259 aparm\u0131\u015flar (e).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"46. (Uy\u011funlu\u011fun m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si) IX-XV \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda idar\u0259etm\u0259 v\u0259 vergi anlay\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 onlar\u0131n m\u0259nalar\u0131n\u0131 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131n:\\n1. \u00dc\u015fr\\n2. Alaf\\n3. Tam\u011fa\\na. Qarovulda duran d\u0259st\u0259ni v\u0259 ya r\u0259smi \u015f\u0259xsi t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn al\u0131n\u0131rd\u0131.\\nb. Xass torpaqlar\u0131ndan v\u0259 iqta sahibl\u0259rind\u0259n m\u0259hsulun onda biri h\u0259cmind\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131.\\nc. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q v\u0259 ticar\u0259td\u0259n al\u0131nan, daha sonra S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 I T\u0259hmasib t\u0259r\u0259find\u0259n l\u0259\u011fv edil\u0259n vergi.\",\n        \"options\": [\n            \"A) 1-b, 2-a, 3-c\",\n            \"B) 1-a, 2-c, 3-b\",\n            \"C) 1-c, 2-b, 3-a\",\n            \"D) 1-b, 2-c, 3-a\",\n            \"E) 1-a, 2-b, 3-c\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: \u00dc\u015fr - m\u0259hsulun onda biri (b). Alaf - qarovul d\u0259st\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \\\"yem\/qida\\\" vergisi (a). Tam\u011fa - monqollardan qalma ticar\u0259t\/s\u0259n\u0259tkarl\u0131q vergisi (c).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"47. (Xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131q) A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u00fch\u00fcm tarixi d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 tap\u0131n:\\n1. D\u0259nd\u0259n\u0259kan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\\n2. Caban\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\\n3. \u015e\u0259m\u0259si d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\\n4. I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc (X\u00fcrr\u0259mil\u0259r v\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r aras\u0131nda)\",\n        \"options\": [\n            \"A) 4, 1, 3, 2\",\n            \"B) 1, 4, 2, 3\",\n            \"C) 4, 1, 2, 3\",\n            \"D) 4, 3, 1, 2\",\n            \"E) 1, 3, 4, 2\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 830-cu ild\u0259 (4). D\u0259nd\u0259n\u0259kan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 1040-c\u0131 ild\u0259 (1). \u015e\u0259m\u0259si d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 1494-c\u00fc ild\u0259 (3). Caban\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc 1500-c\u00fc ild\u0259 (2).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"48. (S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri) Az\u0259rbaycanda \u0130slam\u0131n yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 Xilaf\u0259t hakimiyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 fikirl\u0259rd\u0259n hans\u0131 s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 bax\u0131m\u0131ndan TAM DO\u011eRUDUR?\",\n        \"options\": [\n            \"A) S\u0259b\u0259b: \u018fm\u0259vil\u0259rin qeyri-\u0259r\u0259b m\u00fcs\u0259lmanlara f\u0259rq qoymas\u0131. N\u0259tic\u0259: \u018fhalinin tamamil\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6hn\u0259 dinin\u0259 qay\u0131tmas\u0131 v\u0259 vergil\u0259ri l\u0259\u011fv etm\u0259si.\",\n            \"B) S\u0259b\u0259b: \u018fr\u0259bl\u0259rin D\u0259rb\u0259nd qap\u0131s\u0131n\u0131 n\u0259zar\u0259t\u0259 almas\u0131. N\u0259tic\u0259: X\u0259z\u0259rl\u0259rin Qafqaza sonrak\u0131 b\u00fct\u00fcn y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin d\u0259rhal 7-ci \u0259srd\u0259 bitm\u0259si.\",\n            \"C) S\u0259b\u0259b: 644-645-ci ill\u0259rd\u0259 \u00fcsyan\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131. N\u0259tic\u0259: Xilaf\u0259tin Az\u0259rbaycanda vergil\u0259ri art\u0131rmadan \u0259vv\u0259lki cizy\u0259 raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 b\u0259rpa etm\u0259si.\",\n            \"D) S\u0259b\u0259b: \u0130lk x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 xilaf\u0259tin paytaxt\u0131n\u0131n D\u0259m\u0259\u015fq\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si. N\u0259tic\u0259: Bizansla h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n tamamil\u0259 dayand\u0131r\u0131lmas\u0131.\",\n            \"E) S\u0259b\u0259b: X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin B\u0259zz qalas\u0131nda m\u0259\u011flubiyy\u0259ti. N\u0259tic\u0259: \u018fr\u0259bl\u0259rin yerli s\u00fclal\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259tini l\u0259\u011fv ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 Ba\u011fdada s\u00fcrg\u00fcn etm\u0259si.\"\n        ],\n        \"correct\": 2,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: 644-645-ci ill\u0259rd\u0259 X\u0259lif\u0259 Osman t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycan \u0259halisi il\u0259 \u0259vv\u0259lki m\u00fcqavil\u0259 (cizy\u0259 verm\u0259k \u015f\u0259rti) b\u0259rpa edilmi\u015fdi (S\u0131naq I hiss\u0259 material\u0131na v\u0259 \u00fcmumi tarix\u0259 \u0259sas\u0259n). \u018fm\u0259vil\u0259r \u0259r\u0259b olmayanlara f\u0259rq qoysa da \u0130slamdan k\u00fctl\u0259vi d\u00f6nm\u0259 olmad\u0131 (A yanl\u0131\u015f). D\u0259rb\u0259nd tutulsa da X\u0259z\u0259r y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri VIII \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r davam etdi (B yanl\u0131\u015f). \u0130lk x\u0259lif\u0259l\u0259r yox, \u018fm\u0259vil\u0259r paytaxt\u0131 D\u0259m\u0259\u015fq\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb (D yanl\u0131\u015f).\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"49. (M\u0259ntiqi ard\u0131c\u0131ll\u0131q) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n funksiyalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259r\u0259k ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 tamamlay\u0131n: Vilay\u0259tl\u0259ri idar\u0259 ed\u0259n v\u0259 h\u0259rbi-m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 baxan (...) \u2192 Vergil\u0259rin toplanmas\u0131na m\u0259sul \u015f\u0259xs (...) \u2192 M\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 baxan (...)\",\n        \"options\": [\n            \"A) \u018fmir \u2192 Amil \u2192 Qazi\",\n            \"B) M\u0259rzban \u2192 X\u0259lif\u0259 \u2192 R\u0259is\",\n            \"C) M\u0259lik \u2192 D\u0259ft\u0259rdar \u2192 \u018fmir\",\n            \"D) Qazi \u2192 Amil \u2192 Cani\u015fin\",\n            \"E) V\u0259zir \u2192 \u018fmir \u2192 X\u0259lif\u0259\"\n        ],\n        \"correct\": 0,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 inzibati qurulu\u015fda: \u018fmir (h\u0259rbi-m\u00fclki hakimiyy\u0259t), Amil (vergi toplayan), Qazi (m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rini icra ed\u0259n) kimi iyerarxiya m\u00f6vcud olmu\u015fdur.\"\n    },\n    {\n        \"q\": \"50. (T\u0259hlil - M\u0259tn \u0259sasl\u0131) Xilaf\u0259tin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259ki feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini z\u0259ifl\u0259d\u0259n v\u0259 xarici m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r\u0259 \u015f\u0259rait yaradan \u018fSAS (Daxili) faktorlar n\u0259l\u0259r idi? (Slavyanlar\u0131n h\u00fccumlar\u0131 zaman\u0131 D\u0259rb\u0259nd hakiminin onlara arxalanmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq)\",\n        \"options\": [\n            \"A) G\u00fccl\u00fc donanman\u0131n olmamas\u0131 v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259si\",\n            \"B) Vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131, feodal ara m\u00fcharib\u0259l\u0259ri v\u0259 daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r\",\n            \"C) \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin h\u0259l\u0259 d\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259n x\u0259rac t\u0259l\u0259b etm\u0259si v\u0259 a\u011f\u0131r vergil\u0259r\",\n            \"D) D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddinin tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 v\u0259 b\u0259rpa edilm\u0259m\u0259si\",\n            \"E) Monqol qo\u015funlar\u0131n\u0131n eyni vaxtda c\u0259nubdan h\u00fccum etm\u0259si\"\n        ],\n        \"correct\": 1,\n        \"exp\": \"\u0130zah\u0131: M\u0259nb\u0259d\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fulan\u0131r ki, Slavyan h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa mane olan amill\u0259r: \\\"Vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131, feodal ara m\u00fcharib\u0259l\u0259ri, daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 h\u0259rbi donanman\u0131n olmamas\u0131\\\" idi. H\u0259tta D\u0259rb\u0259nd hakimi kimi yerli q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u00f6z m\u0259nafel\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259ri (slavyanlar\u0131) k\u00f6m\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131lar.\"\n    }\n];\n\nlet currentIdx = 0;\nlet userAnswers = {};\nlet viewed = {0: true};\nlet isFinished = false;\n\nfunction initQuiz() {\n    const scale = document.getElementById('quiz-scale');\n    quizData.forEach((_, index) => {\n        const btn = document.createElement('button');\n        btn.className = 'scale-btn';\n        btn.innerText = index + 1;\n        btn.onclick = () => jumpToQuestion(index);\n        btn.id = `scale-btn-${index}`;\n        scale.appendChild(btn);\n    });\n    renderQuestion();\n}\n\nfunction updateScaleColors() {\n    quizData.forEach((_, index) => {\n        const btn = document.getElementById(`scale-btn-${index}`);\n        btn.classList.remove('active', 'viewed', 'answered');\n        \n        if (userAnswers[index] !== undefined) {\n            btn.classList.add('answered');\n        } else if (viewed[index]) {\n            btn.classList.add('viewed');\n        }\n        if (index === currentIdx) {\n            btn.classList.add('active');\n        }\n    });\n}\n\nfunction renderQuestion() {\n    const q = quizData[currentIdx];\n    document.getElementById('question-text').innerText = q.q;\n    const optionsContainer = document.getElementById('options-container');\n    optionsContainer.innerHTML = '';\n    \n    q.options.forEach((opt, idx) => {\n        const label = document.createElement('label');\n        label.className = 'option-label';\n        if (userAnswers[currentIdx] === idx) label.classList.add('selected');\n        \n        if (isFinished) {\n            if (idx === q.correct) label.classList.add('correct');\n            if (userAnswers[currentIdx] === idx && idx !== q.correct) label.classList.add('wrong');\n            label.style.pointerEvents = 'none';\n        }\n\n        const input = document.createElement('input');\n        input.type = 'radio';\n        input.name = 'q-option';\n        input.value = idx;\n        if (userAnswers[currentIdx] === idx) input.checked = true;\n        if (!isFinished) {\n            input.onchange = () => selectOption(idx);\n        } else {\n            input.disabled = true;\n        }\n        \n        label.appendChild(input);\n        label.appendChild(document.createTextNode(opt));\n        optionsContainer.appendChild(label);\n    });\n\n    const expContainer = document.getElementById('explanation-container');\n    if (isFinished) {\n        expContainer.style.display = 'block';\n        expContainer.innerHTML = `<strong>\u0130zah:<\/strong> ${q.exp}`;\n    } else {\n        expContainer.style.display = 'none';\n    }\n\n    document.getElementById('btn-prev').disabled = currentIdx === 0;\n    \n    if (currentIdx === quizData.length - 1 && !isFinished) {\n        document.getElementById('btn-next').style.display = 'none';\n        document.getElementById('btn-finish').style.display = 'inline-block';\n    } else {\n        document.getElementById('btn-next').style.display = 'inline-block';\n        document.getElementById('btn-finish').style.display = 'none';\n    }\n    \n    if (currentIdx === quizData.length - 1 && isFinished) {\n        document.getElementById('btn-next').disabled = true;\n    } else {\n        document.getElementById('btn-next').disabled = false;\n    }\n\n    updateScaleColors();\n}\n\nfunction selectOption(idx) {\n    if (isFinished) return;\n    userAnswers[currentIdx] = idx;\n    renderQuestion();\n}\n\nfunction nextQuestion() {\n    if (currentIdx < quizData.length - 1) {\n        currentIdx++;\n        viewed[currentIdx] = true;\n        renderQuestion();\n    }\n}\n\nfunction prevQuestion() {\n    if (currentIdx > 0) {\n        currentIdx--;\n        viewed[currentIdx] = true;\n        renderQuestion();\n    }\n}\n\nfunction jumpToQuestion(idx) {\n    currentIdx = idx;\n    viewed[currentIdx] = true;\n    renderQuestion();\n}\n\nfunction finishQuiz() {\n    isFinished = true;\n    let score = 0;\n    quizData.forEach((q, idx) => {\n        if (userAnswers[idx] === q.correct) score++;\n    });\n    \n    document.getElementById('quiz-content').style.display = 'none';\n    document.getElementById('quiz-results').style.display = 'block';\n    document.getElementById('score-text').innerText = `${score}\/${quizData.length}`;\n    \n    document.getElementById('btn-finish').style.display = 'none';\n    \n    \/\/ Auto jump to 1st to review\n    setTimeout(() => {\n        document.getElementById('quiz-content').style.display = 'block';\n        currentIdx = 0;\n        renderQuestion();\n    }, 3000);\n}\n\ndocument.addEventListener('DOMContentLoaded', initQuiz);\n<\/script>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>YEN\u0130 Tarix f\u0259nni \u00fczr\u0259 elektron resurslar toplusu istifad\u0259nizd\u0259dir. \u018ftrafl\u0131 tan\u0131\u015f ol \u00dcmumi S\u0131naq \u0130mtahan\u0131 \u0130mtahan N\u0259tic\u0259si 0\/0 Yuxar\u0131dak\u0131 \u015fkaladan suallar\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 klikl\u0259y\u0259r\u0259k d\u00fczg\u00fcn cavablara v\u0259 izahlara baxa bil\u0259rsiniz. \u2190 Geri \u0130r\u0259li \u2192 N\u0259tic\u0259ni G\u00f6st\u0259r M\u00fc\u0259llif: R\u0259sul Mirz\u0259yev<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-474","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=474"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":475,"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/474\/revisions\/475"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xronos.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}